Logo UHasselt

menu

CORe - Centrum voor Overheid en Recht


Actueel

CORe - Centrum voor Overheid en Recht

Logo UHasselt Universiteit Hasselt - Knowledge in action

< OVERZICHT

Professor Bernard Vanheusden: “Is een ambitieuzer klimaatbeleid juridisch afdwingbaar?”    13 mei 2019

Professor Bernard Vanheusden: “Is een ambitieuzer klimaatbeleid juridisch afdwingbaar?”
13 mei 2019

Het klimaat is hot. Duizenden jonge klimaatspijbelaars zetten het topic hoog op de politieke agenda. Meer dan 3.400 academici steunen de actievoerders en onderbouwen de strijd voor sterkere klimaatambities met wetenschappelijke feiten. De Vlaamse burger stapt enthousiast mee in Klimaatmarsen en laat luid van zich horen. Maar kunnen we onze overheid ook juridisch dwingen om een ambitieuzer klimaatbeleid te voeren? “In Nederland is dat tegen alle verwachtingen in wél gelukt”, vertelt professor Milieurecht Bernard Vanheusden in het jongste nummer van het Universiteit Hasselt Magazine.

Hoe komt het dat klimaat plots zo hot is?

Bernard Vanheusden: “Het probleem van de opwarming van de aarde is niet nieuw natuurlijk. Wetenschappers waarschuwen ons daar al jaren voor. 97% van de wetenschappers is het erover eens: de aarde warmt op en zo goed als honderd procent van de waargenomen opwarming is te wijten aan menselijke activiteiten. Ze zijn het er bovendien over eens dat de huidige internationale en Europese engagementen niet volstaan. Met deze voorstellen stevenen we af op meer dan drie graden opwarming tegen het einde van de eeuw. Heel recent worden deze wetenschappelijke inzichten plots massaal opgepikt. Dat komt vooral door losse, kleine initiatieven. Het zijn de Greta Thunbergs en Anuna De Wevers van deze wereld die ervoor gezorgd hebben dat dit topic écht is gaan leven. Hun initiatieven maken indruk en kennen navolging.”

Plots laat de Vlaamse burger van zich horen.

Bernard Vanheusden: “Burgers worden almaar mondiger. Zij hebben een eigen mening over topics als mobiliteit, klimaat en luchtverontreiniging die meteen impact hebben op hun levenskwaliteit. Dat zie je aan het grote succes van citizen science-projecten als Curieuzeneuzen. En dat zie je aan de overweldigende opkomst op die Klimaatmarsen in Brussel.” 

Klimaatzaak

Je onvrede over het beleid uitspreken is één ding. De overheid juridisch proberen te dwingen om een ambitieuzer klimaatbeleid te voeren is nog wat anders.

Bernard Vanheusden: “Dat klopt. En toch zie je ook duidelijk die dynamiek op gang komen. Burgers beseffen heel goed dat ze rechten hebben en gaan steeds meer na op welke manier ze die rechten kunnen afdwingen. In België werd de Klimaatzaak al in 2015 opgestart. Het initiatief kwam van BV’s die burgers opriepen om mede-eiser te worden. Intussen schaarden zich al meer dan 55.000 mede-eisers achter hen.”

Ook in dit geval inspireerde een buitenlands voorbeeld.

Bernard Vanheusden: “In Nederland voerde advocaat Roger Cox de allereerste Klimaatzaak. Met zijn vzw Urgenda eiste hij dat de Nederlandse overheid haar klimaatplannen ambitieuzer maakte. Urgenda stelde de overheid in gebreke en vroeg letterlijk dat zij de uitstoot van broeikasgassen in 2020 – ten opzichte van 1990 – met 40% zouden verminderen, en minstens met 25%. Hoewel in Europa de doelstellingen op 20% gesteld werden, haalde hij overtuigende, wetenschappelijke feiten aan die bewijzen dat die Europese afspraken gewoonweg niet volstaan. Je mag niet vergeten dat die 20% het resultaat is van een compromis tussen de Europese lidstaten en dus per definitie niet hyperambitieus. De wetenschappelijke conclusie is duidelijk: die inspanningen zijn niet genoeg. Hoewel bijna niemand in de academische wereld die argumenten zal tegenspreken, was wel bijna iedereen verbaasd dat vzw Urgenda in 2015 de rechtszaak tegen de Nederlandse overheid won. Dat vonnis inspireerde en kende navolging in België, Ierland, het Verenigd Koninkrijk, Zwitserland en de Verenigde Staten.”

Uniek

Was jij verbaasd over die uitspraak?

Bernard Vanheusden: “Absoluut. De hele juridische én academische wereld reageerde verbaasd. In oktober 2018 kwam nog een grotere verrassing toen de Nederlandse overheid ook in Tweede Aanleg bij het Hof van Beroep veroordeeld werd. Ergens hadden we misschien toch verwacht dat het Hof van Beroep zou oordelen dat de rechter in Eerste Aanleg zich te activistisch had opgesteld.”

Waarom reageerde de juridische wereld zo verrast?

Bernard Vanheusden: “Dit is een uiterst unieke rechtszaak. Er zijn eigenlijk helemaal geen ijkpunten voorhanden. Normaal gezien ga je als burger niet snel een rechtszaak tegen een overheid opzetten. Je gaat misschien wel een beslissing van die overheid aanvechten, maar effectief eisen dat ze vérder gaan in hun ambities en de overheid confronteren met een wetgevingsbevel: dat komt maar zelden voor. In de Klimaatzaak ging de rechter in tegen de Nederlandse wet en eiste hij dat – nog voor de einddatum bereikt was – de klimaatdoelstellingen zouden verstrengd worden. Dat vonnis roept heel wat vragen op rond de scheiding der machten. Is het de taak van de rechter om zich uit te spreken over het beleid van een regering? Is dat niet de taak van de politiek? Persoonlijk heb ik het er vooral moeilijk mee dat het oordeel nog vrij vaag blijft.”

Hoe bedoel je? De Nederlandse rechter oordeelde dat de klimaatdoelstellingen scherper gesteld moesten worden op 25%. Dat is toch heel concreet.

Bernard Vanheusden: “Ja, maar de rechter heeft niet in zijn vonnis verankerd hoe de Nederlandse overheid die doelstellingen moet bereiken. Ik had liever gezien dat een rechter de concrete maatregelen die de overheid moet nemen om die 25%-doelstelling te halen – bijvoorbeeld haar gebouwen beter isoleren, windturbines toestaan of haar wagenpark vergroenen, in zijn vonnis vastlegt. Maar dat werd niet gevraagd. Nu delegeerde de rechter de zaak eigenlijk gewoon opnieuw terug aan de wetgever. De Nederlandse overheid toont zich dan wel ambitieuzer en aanvaardt die 25%-regel, maar om die normen te halen, gaan ze ongetwijfeld opnieuw op problemen stoten.”

Onvoorspelbaar 

Op welke problemen dan?

Bernard Vanheusden: “Hoewel vandaag duizenden burgers enthousiast mee stappen in Klimaatmarsen, zie je tegelijkertijd ook dat het niet evident is om bepaalde maatregelen effectief uitgevoerd te krijgen. Voormalig minister Schauvliege haalde terecht aan dat ze te maken krijgt met immens veel beroepen tegen bijvoorbeeld windturbines. Op lokaal niveau spreken burgermeesters zich soms lijnrecht uit tegen windturbines op hun grondgebied. Hoe ga je daarmee om? Als de Belgische eisers van onze Klimaatzaak winnen en de overheid haalt de strengere doelstellingen niet, moet de overheid hen een dwangsom betalen. Met dat geld wil de vzw dan bepaalde klimaatprojecten financieel ondersteunen. Dat is mooi natuurlijk, maar ik ben bang dat ze – zolang een rechter geen concrete maatregelen juridisch verankert – op dezelfde problemen gaan stoten als de overheid: protest van buurtbewoners tegen windturbines, beroepen tegen vergunningen,… Liever dan de overheid veroordelen tot een strenger percentage had ik de vraag om en de toekenning van concrete maatregelen in het vonnis gezien.”

Wat zijn de kansen van de Belgische Klimaatzaak-eisers?

Bernard Vanheusden: “Daar durf ik absoluut geen uitspraken over doen. Door de procedureslag om de taalwetgeving liep de Klimaatzaak al heel wat vertraging op. De uitspraak wordt in 2020 verwacht. Natuurlijk is de Belgische Klimaatzaak grotendeels een copy-paste van de Nederlandse rechtszaak. Meester Roger Cox ondersteunt het initiatief, dezelfde wetenschappelijke bewijzen en dezelfde wetgeving worden aangehaald. Men gebruikt niet de milieuwetgeving, maar het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens, de Grondwet en artikel 1382 van het Burgerlijk Wetboek: de onrechtmatige daad. Als leek ga je er dan misschien vanuit dat de Belgische rechter niet anders kan dan de uitspraak van zijn Nederlandse collega volgen, maar dat klopt niet. Uiteindelijk blijft een vonnis altijd de beslissing van een individuele rechter. Hij kan zijn Nederlands collega volgen, maar hij hoeft dat absoluut niet te doen. Recht is geen wiskunde. De uitspraak valt niet te voorspellen.”

Boeiende tijden

Wat vind je als professor Milieurecht van dit soort initiatieven?

Bernard Vanheusden: “Voor mij zijn het boeiende tijden. Als jurist en als academicus. Het is natuurlijk jammer dat burgers hun overheid juridisch moeten dwingen om een ambitieuzer beleid te voeren, maar het is wel mooi dat ze zich in een collectief verzamelen om hun rechten te vrijwaren. Urgenda vzw, de Belgische Klimaatzaak, Client Earth,… het zijn groepen van geëngageerde burgers en juristen die letterlijk opkomen voor hun rechten. Ze laten hun ongenoegen niet alleen luid horen, maar proberen de wetgeving te gebruiken in hun voordeel. Dat zo´n initiatieven succesvol kunnen zijn, levert niet alleen veel media-aandacht op. Het plaatst belangrijke maatschappelijke issues ook op de politieke agenda en doet de interesse voor mijn vakgebied alleen maar stijgen.”

De overheid kan hier niet blij mee zijn…

Bernard Vanheusden: “Die mondige burgers die hun rechten kennen en laten spreken, maken het de overheid inderdaad moeilijk. Je ziet ook dat de overheid daarmee worstelt en probeert om die burgerrechten op allerlei manieren toch wat te beperken. Recent werd zo bijvoorbeeld de regel ingevoerd dat je niet meer in beroep mag gaan tegen een vergunning als je voorafgaand tijdens het openbaar onderzoek – dus binnen de dertig dagen - geen bezwaar hebt ingediend. Dat is regelgeving die bijzonder ver gaat en die haar mondige, geëngageerde burgers maar weinig kans geeft om hun stem te laten horen. Een jammere tegenbeweging.”