Logo UHasselt

menu

CORe - Centrum voor Overheid en Recht


Actueel

CORe - Centrum voor Overheid en Recht

Logo UHasselt Universiteit Hasselt - Knowledge in action

< OVERZICHT

De onmogelijke droom van separatisten    19 sep 2017

De onmogelijke droom van separatisten
19 sep 2017

Een onafhankelijkheidsreferendum? In Spanje en België is dat grondwettelijk gezien niet mogelijk, schrijven Stef Keunen en Daan Bijnens, onderzoekers aan de rechtsfaculteit vandaag in De Standaard. “De Vlaamse onafhankelijkheidseis kan na de verkiezingen van 2019 opnieuw bovendrijven, maar de Vlaams­nationalisten zullen hun doel niet via een referendum bereiken.”

De Spaanse deelstaat Catalonië maakt zich op voor een nieuw onafhankelijkheidsreferendum op 1 oktober 2017. Net als voor El Clásico (Barcelona vs. Real Madrid) staan beide partijen met getrokken messen tegenover elkaar. De Catalaanse president wil zich onvoorwaardelijk verbinden aan de uitkomst van het referendum (ongeacht de opkomst), terwijl de regering in Madrid alle mogelijke stappen onderneemt om het onafhankelijkheidsreferendum tegen te houden. Zo werden dit weekend nog pro-Catalaanse brochures in ­beslag genomen door de Guardia Civil.

Vanuit grondwettelijk perspectief is een referendum over de eenzijdige afscheiding van Catalonië onwettig. Het Spaanse Grondwettelijke Hof bevestigde dit in 2014 in de nasleep van een eerder Catalaans onafhankelijkheidsreferendum waarbij meer dan 80 procent van de deelnemers zich uitsprak voor de Catalaanse onafhankelijkheid.

Internationale erkenning?
De Catalanen beroepen zich op het internationale recht op zelfbeschikking, dat aan alle volkeren het recht toekent om zelf te beslissen over hun politieke status en vrijelijk hun economische, sociale en culturele ontwikkeling na te streven. Het recht op zelfbeschikking houdt in eerste instantie evenwel in dat deelstaten zelfbestuur en autonomie moeten kunnen bewerkstelligen binnen de staatsgrenzen. Dit recht bevat ook het recht van afscheiding uit een statenverband waar bepaalde minderheden niet (voldoende) in staat zijn om hun democratische rechten uit te oefenen. Slechts in hoogst uitzonderlijke gevallen (bijvoorbeeld bij koloniale overheersing) kan het zelfbeschikkingsrecht een draagwijdte hebben die de eenzijdige afscheiding van een bepaald volk kan rechtvaardigen.

Om na een eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring als staat te functioneren, is een zelfverklaarde staat bovendien afhankelijk van internationale erkenning door andere staten. Aangezien vele (Europese) landen zelf kampen met problematieken rond nationale minderheden, is het nog maar de vraag of de Catalaanse staat mag uitgaan van een brede internationale erkenning.

De Vlaamse Beweging
Wat als Vlaanderen een referendum zou uitschrijven over de onafhankelijkheid van de Vlaamse staat? Ongeveer een decennium geleden (2008) pleitte een groep binnen de Vlaamse Beweging al voor een Vlaams onafhankelijkheidsreferendum. Hoewel bepaalde partijen – met het oog op de verkiezingen van 2019 – laten uitschijnen het communautaire steekspel naar de achtergrond te willen verwijzen, is het niet ondenkbaar dat de Vlaamse onafhankelijkheidseis daarna toch opnieuw komt bovendrijven. Iets wat dit weekend al tot uiting kwam op de N-VA-familiedag waar voorzitter Bart De Wever de ambitie onderstreepte voor een zelfstandig, onafhankelijk Vlaanderen.

Zou zo’n onafhankelijk Vlaanderen er kunnen komen na de organisatie van een eenzijdig onafhankelijkheidsreferendum? Op basis van het zelfbeschikkingsrecht is een eenzijdige afscheiding van Vlaanderen nagenoeg onmogelijk: Vlaanderen, of zoals u wilt de Vlaamse staat, bezit voldoende zelfbeschikking en autonomie om zijn democratische rechten uit te oefenen.

Biedt de Belgische grondwet dan de mogelijkheid op een Vlaams onafhankelijkheidsreferendum? Op het eerste gezicht wel: sinds de zesde staatshervorming bestaat de mogelijkheid om gewestelijke volksraadplegingen te organiseren. Let wel, die gewestelijke volksraadplegingen zijn slechts adviserend. Het verschil in terminologie tussen een referendum en een volksraadpleging ligt ook precies in het al dan niet bindend karakter ervan. Bijkomend (en van groter belang) is dat gewestelijke volksraadplegingen geen betrekking kunnen hebben op thema’s zoals financiën en begroting.

De grondwetgever lijkt hiermee pragmatisch te hebben gehandeld. Bepaalde thema’s zijn per slot van rekening moeilijk te comprimeren tot een eenvoudige ja-neevraag. De vraag: ‘Wil u dat Vlaanderen een onafhankelijke staat wordt?’, lijkt op het eerste gezicht eenvoudig te beantwoorden, maar het is koffiedik kijken welke concrete implicaties de Vlaamse onafhankelijkheid met zich zou brengen. Daarbij valt onder andere te denken aan de verdeling van de Belgische schuld. Duidelijke informatie over de implicaties van een beleidskeuze zijn daarom essentieel, zeker bij een referendum. Het Brexit-referendum heeft aangetoond dat de doos van Pandora in dat geval ook weleens een dubbele bodem kan hebben.

Koningskwestie
Daarnaast bepaalt de Belgische grondwet dat alleen thema’s waarvoor de gewesten bevoegd zijn onderwerp kunnen zijn van een gewestelijke volksraadpleging. De onafhankelijkheid van een deelstaat, hetzij Vlaanderen, hetzij Wallonië of Brussel, zal altijd op federaal niveau moeten worden geregeld, aangezien een eenzijdige afsplitsing hoogst uitzonderlijk kan worden verantwoord. De enige kans om een Vlaams onafhankelijkheidsreferendum te doen slagen, is om het op federaal niveau te organiseren. Maar de grondwet biedt geen mogelijkheid om een nationaal referendum te organiseren. De organisatie van een referendum over de koningskwestie in weerwil hiervan heeft geleerd dat een nationale volksraadpleging niet zaligmakend is. Zelfs al mocht de grondwet erin voorzien, moet er nog een consensus worden gevonden om het te organiseren. Kortom, voor een Vlaams onafhankelijkheidsreferendum kan worden georganiseerd, zal de Waalse haan al zeker meer dan drie keer hebben gekraaid.