Democratielezingen: herinnering en eerbetoon als erfgoed
In september 2012 werd het patrimonium van de Universiteit Hasselt uitgebreid met de Oude Gevangenis. Het gebouw werd in 1859 in gebruik genomen als de eerste echte gevangenis van Hasselt en behield die functie tot 2005, liefst 147 jaar lang. Maar in 2005 was het gebouw verouderd en voldeed het niet meer aan de hedendaagse verwachtingen die aan een gevangenisgebouw worden gesteld. Er kwam een nieuwe, moderne en veel grotere gevangenis aan de “Grote Ring” van Hasselt.
Van gevangenis tot universiteitscampus
Na de sluiting van de oude gevangenis in 2005 wist men eerst niet wat te doen met het oude gebouw, dat in slechte staat verkeerde. Enkele scenario’s deden de ronde: het gebouw zou volledig worden afgebroken of er zou misschien zelfs een spectaculair “belevingshotel” worden ingericht. Na een jaar overleg tussen de stad Hasselt, de provincie Limburg en de Universiteit Hasselt werd het gebouw overgedragen aan de universiteit. Vanuit haar visie als civic university verwierf zij hiermee haar eerste historische ankerpunt in het hart van Hasselt. Het hele complex werd grondig verbouwd en werd vooral een thuis voor de faculteit Rechten.
De bevrijdingsactie van 10 juni 1944
Dit oude gebouw heeft uiteraard ook een bewogen geschiedenis. Zowel in de Eerste als in de Tweede Wereldoorlog werd het overgenomen door de Duitse bezetter. In de Tweede Wereldoorlog werden er meerdere verzetsstrijders opgesloten, in afwachting van hun proces of van hun overbrenging naar Duitse strafkampen.
Maar op 10 juni 1944 drongen vijf leden van het Belgisch verzet de Hasseltse gevangenis binnen om gevangen medestanders te bevrijden. Bij deze moedige actie werden zeventien medestanders bevrijd, maar de vijf initiatiefnemende verzetslieden lieten daarbij helaas het leven. Een gedenkplaat in de gevel van de Oude Gevangenis herinnert ons dagelijks aan dit gebeuren. Na het einde van de oorlog werd jaarlijks een kleine plechtigheid georganiseerd aan deze gedenkplaat, ter herinnering aan de dappere verzetsstrijders die hier het leven lieten.
Een herdenking in dialoog met de nabestaanden
Bij de overname van het gebouw door de universiteit werd de decaan van de faculteit Rechten gecontacteerd door de nabestaanden van de gesneuvelde verzetsstrijders. Zij werden zelf ook ouder en vreesden dat de herinnering aan hun dappere familieleden met de tijd zou verwateren. In wederzijds overleg werd besloten om deze herdenking een meer hedendaagse “twist” te geven. Sinds 2022 wordt hun daad van verzet elk jaar in juni herdacht met een “Democratielezing”, om de UHasselt-studenten en de bredere universitaire gemeenschap aan te zetten tot reflectie over de kwetsbaarheid van democratie en mensenrechten.
Een werkgroep met leden van de faculteit selecteert een relevante spreker, waarbij de decaan ook overleg pleegt met de nabestaanden. De lezing, in een van de twee auditoria in het gebouw van de Oude Gevangenis, wordt voorafgegaan door een PowerPointpresentatie die de verzetsdaad uitgebreid toelicht. Na de lezing volgt een ceremoniële plechtigheid aan de gedenkplaat, inclusief vaandeldragers. Natuurlijk gevolgd door een receptie ter reflectie…
Door op deze historische locatie stil te staan bij thema’s als democratie, rechtsstaat en mensenrechten, zijn de Democratielezingen uitgegroeid tot een vorm van levend academisch erfgoed: een traditie die niet alleen het verleden herdenkt, maar ook richting geeft aan het maatschappelijk engagement van morgen.
De democratielezingen worden verzorgd door deskundigen uit diverse vakgebieden. Tot op heden waren dat:
- 2022 | Rudi Vranckx (oorlogsjournalist)
- 2023 | Sophie de Schaepdrijver (historica)
- 2024 | Jonathan Holslag (politicoloog)
- 2025 | Patricia Popelier (hoogleraar grondwettelijk recht)
